Gemeenten

Het staatsrechtelijke begrip 'gemeente' wordt voor het eerst gebruikt in de Staatsregeling van 1798 van de Bataafse republiek. Stad en Platteland werden administratief gelijkgesteld door middel van deze benaming. Daarmee vervielen op dat punt de verschillen tussen stad en platteland. Ruim een halve eeuw later werden in de Gemeentewet van 1851 de samenstelling, inrichting en bevoegdheden van de gemeentebesturen geregeld.

In de loop der jaren zijn veel gemeenten samengevoegd met andere. Bij de aanvaarding van de gemeentewet in 1851 waren er nog 1209 gemeenten, in 1900 nog 1121 en in 1950 1012. Daarna neemt het aantal gemeenten aanzienlijk sneller af: in 1975 waren er 842 gemeenten, in 1985 nog 741 en in 1996 was het aantal gemeenten 625. In 1998 waren er nog 548 en in 1999 is dat aantal afgenomen tot 538 gemeenten (Peper, 1998). In 2000 waren er nog 537 gemeenten. In 2001 waren er nog 504 gemeenten. De kaart hiernaast geeft de situatie weer op 1 januari 2003. Het aantal gemeenten is verder afgenomen tot 489.

Door de jaren heen zijn er verschillende redenen geweest voor gemeentelijke herindelingen. Vaak was het (te lage) inwonertal van gemeenten daarbij het criterium. In 1995 is er een 'Beleidskader gemeentelijk herindeling' uitgebracht. Daarin zijn de argumenten voor gemeentelijke herindelingen breder geformuleerd. Van belang is dat gemeenten een 'slagvaardige partner moeten zijn om maatschappelijke ontwikkelingen, zowel in economisch, fysiek als in sociaal opzicht, te accommoderen' (Peper, 1998). Dat betekent dus dat het niet per se nodig is dat alle gemeenten groter worden. Gemeenten in stedelijke gebieden worden met andere problemen geconfronteerd dan gemeenten in landelijke gebieden. Bij het huidige herindelingsbeleid wordt met dergelijke verschillen rekening gehouden.

De meeste gebiedsindelingen in deze atlas zijn samengesteld door een aantal gemeenten samen te voegen. Soms wordt daarvan afgeweken en zijn de indelingen geaggregeerd vanuit vierpositie-postcodegebieden. De gemeentegrenzen kunnen dan worden doorsneden; een gemeente ligt in dat geval in meerdere regio's.